Tatlılarda, keklerde ve dondurmada kullandığımız, bildiğimiz vanilya, bazı orkide türlerinin çubuk gibi uzun meyvelerinden elde edilir. Orchidaceae (Orkidegiller)familyasının Vanilla cinsinin 110 türü vardır. Bunlardan birkaçının vanilya verimi daha iyidir ve ticari amaçla yetiştiricilikleri yapılır. O birkaç türden en uygunu ise Vanilla planifolia türüdür.
Diğer bilimsel adı Vanilla fragrans olan bu türün ana vatanı Kuzey Amerika kıtasının güneyinde Meksika’nın güneyi tropikal kuşak yerleri ve oradan daha güneye, Güney Amerika kıtasının kuzeyi tropikal iklim kuşağı bölgelerini içine alır. Dünyada tropikal iklim kuşaklarında, coğrafi açıdan da mikrokliması elverişli (gece gündüz sıcaklık dereceleri ve nem oranları açısından uygun) yerlerde yoğun ticari üretimini yaparlar. En sevdiği iklim şartları tam tropikal yağmur ormanı iklimi ama biraz yüksek rakım (150m -900m), geceleri püfür püfür serin esintili, gündüzleri çok şiddetli sıcak olmayan yerlerdir. Çiçek açması (dolayısıyla ürün vermesi) için iki-üç ay kurak veya çok az yağışlı dönem yaşaması gerekiyor.
Doğal yaşam alanlarında esnek tek dal olarak, ağaçlara tırmanarak metrelerce uzar gider. Tırmanmayı her bir yeni yaprak geliştirirken çıkardığı kısa köklerini ağaçlara, dallara yapıştırarak başarır. Yeterince güneş aldığı zaman daha fazla dallar geliştirir. Eğer kısa boylu iken yeri iyi güneş alıyorsa kısa boylu olduğu halde yan dallar verir. Ama koyu gölgede ise, tek dal olarak yükseklere ulaşmaya çalışır, sonra dallanıp budaklanır.
Vanilla planifolia hem toprak orkidesidir hem bir epifittir. Yani hayatına ağaçlar üzerinde başlarsa, ağaçlara yapıştırdığı kökleriyle yaşar, bu haliyle epifitik orkidedir. Eğer uzadıktan sonra toprağa değerse toprağa kök salar, toprağa uygun uzun ve saçaklı kökler geliştirir.
Vanilya bitkisinin yaprakları tek tektir (karşılıklı çiftler halde değil). Bir yapraktan sonra dal bir yöne biraz eğikçe uzar. Sonra sıradaki yaprakla beraber ise, uzamaya devam ederken diğer yöne aynı açıda eğik uzar. Ve hep böyle zikzaglar halinde vanilya dalı uzar gider. Yapraklar sukulent özellikli, kalınca, sağlam yapılıdır. Bir yaprak zarar görmezse 3-4 yıl sararmadan güzelce durur.
Yılda bir defa, iki aylık bir dönem içinde vanilyalar çiçek açar. Başlangıç zamanı ise üç ay kadar süren çok az yağışlı, kuru dönemin sonuna doğrudur. Birkaçı bir arada 20 kadar veya daha az sayıda tomurcuk verir. Yeşilimsi sarı çiçekleri bir günlük bile değil: Sabah açar, öğleyin solarlar. Polenleşme zordur (genelde çiçekler boş yere solar gider). Tohum vermesi için polenleşme gerekir ki yetiştiriciler tohum kılıflarından vanilya elde edebilsinler. Bu yüzden ticari yetiştiricilikte insanlar çiçekten çiçeğe uğraşır dururlar. Gecikmemek lazım. Her bir çiçek açtıktan itibaren sadece birkaç saat fırsatınız var. Çiçeğin içindeki erkek organlardaki polen tozlarını dişi organlarının uçlarına sürmeniz lazım. Bu iş için ince suluboya fırçası gibi bir şey kullanabilirsiniz.
Vanilya meyveleri incecik-uzun muz meyveleri gibidir. Kalınca bir ayşekadın fasulyesine de benzetebilirsiniz. Zaten benzerlikten ötürü “vanilla bean” derler ama yanlış bir ifadedir. Çubuk meyveler birkaçı bir arada, aşağı sarkık gelişirler. Olgunlaşmaları en az 8 ay sürer. Bu tohum kılıfları fasulyede olduğu gibi içi boş-ince yapılı değildir, etlidir. Ve tohumlar çok küçüktür. Bu meyvelerde hiçbir şekilde vanilya kokusu, aroması yoktur. Oluşması için aşağıdaki işlemler gerekiyor.
Toprak Orkidesi özelliğine sahip oldukları için Vanilla planifolia fideleri yere, zemine ekilir. Toprak önceden tropikal orman toprağı gibi olacak şekilde bolca lifli bitkisel çürüntülerle işlenmelidir. Böylece kökler havadar niteliği ve organik besleyiciliği yüksek olan toprakta saçaklanarak gelişip vanilyalar güzelce serpilir, ürün verir. Bu toprağın aynı zamanda mikroorganizmalarca da zengin olması gerekiyor. Zira birçok bitki türünde olduğu gibi, vanilya kökleri de, eğer toprakta bazı mantar türleriyle ortak yaşama geçebilirse daha sağlıklı gelişir. Kökleri kaplayan mantarlar sayesinde bitkinin hayatı da sağlıklı gelişimi de adeta garanti altına girmiş olur.
Meyve yalnızca olgun bitkilerde oluşur. Bu, metre uzunluğundaki çelikler için 2-3 yıl, 12 inçlik çelikler veya doku kültürleri için ise 3-4 yıl sürer. Meyveler 15-23 santimetre uzunluğunda (5,9-9,1 inç) baklalardır (sıklıkla yanlışlıkla fasulye olarak adlandırılırlar). Dış görünüş olarak küçük muzlara benzerler. Yaklaşık sekiz ila dokuz ay sonra olgunlaşırlar.
Vanilla planifolia, güney Meksika'dan Orta Amerika, Kolombiya ve Brezilya'nın kuzey kısımlarına kadar uzanan neotropikal bölgenin yerlisidir. Daha önce sadece Güney Meksika ve Belize'ye özgü olduğu düşünülüyordu . Yetiştirme nedeniyle, V. planifolia ayrıca dünyanın tropikal bölgelerine, özellikle Amerika kıtasında güney Florida, Cayman Adaları, Dominik Cumhuriyeti, Jamaika, Porto Riko, Peru, Ekvador, Venezuela, Fransız Guyanası, Surinam ve Guyana'nın tropikal bölgelerine, ayrıca Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Madagaskar, Komorlar, Bangladeş, Malay Yarımadası, Java adası, Chagos Takımadaları, Cook Adaları, Yeni Gine ve Yeni Kaledonya'ya da yayılmıştır.